W świecie skarbów, podziemi i duchów gminy Gruta

Bardzo miło nam poinformować, że praca „W świecie skarbów, podziemi i duchów gminy Gruta” Agaty Weselak, napisana pod kierunkiem nauczyciela historii Tomasza Piwowarskiego, zdobyła drugie miejsce w Konkursie „Kujawsko-Pomorskim Szlakiem Historii. Tajemnice Regionu”. Ambitnej rywalizacji patronowali marszałek naszego województwa i kurator oświatowy.

Zamek w Pokrzywnie

Zamek konwentualny w Pokrzywnie został wzniesiony w stylu gotyckim w XIII wieku. Składał się z zamku górnego, przedzamcza wewnętrznego i zewnętrznego. Zamek górny zbudowany z głazów granitowych i cegły, zamek średni i przedzamcze z cegły, przeważnie o układzie gotyckim z użyciem zendrówki, na podmurowaniu z kamieni polnych. Zamek górny składał się z budynku mieszkalnego i skośnie usytuowanego do niego budynku bramnego. Budynek mieszkalny o zachowanych dolnych częściach murów obwodowych, bramny do korony murów pierwszego piętra. W kondygnacji przyziemia skrzydła głównego zaczepy nisko posadowionych sklepień oraz okienka strzelnicze. W skrzydle głównym refektarz z pozostałościami wysokich okien i nikłymi fragmentami służek sklepiennych. Jako wspornik jednej rzeźba przedstawiająca koziorożca. Budynek bramny z nie osiowo umieszczonym ostrołukowym przejazdem. W przejeździe nowsze sklepienie odcinkowe oraz trzy konsole sklepienne z nieobrobionych głazów granitowych. Na piętrze nad bramną kaplica nakryta dwoma przęsłami sklepień krzyżowych o żebrach spływających na ceglane kolumienki z kielichowymi kapitelami i bazami obwiedzionymi wałkiem. Pod brama piwnica o sklepiona kolebkowo. Ponad przejazdem okienko zamknie trójlistnie. Dojazd do bramy osłonięty od południa murem z zachowaną wnęką zamkniętą dwułuczem w nim obszerna wnęka zamknięta dwułuczem, w której okna o łukach odcinkowych.

Młyn w Słupskim Młynie

Po raz pierwszy młyn w Słupskim Młynie pojawia się w dokumentach pod rokiem 1388. Obecny młyn został zbudowany w II połowie XIX wieku. Jest to budowla czterokondygnacyjna o konstrukcji słupowo-ryglowej wypełnionej czerwoną cegłą ( tzw. mur pruski).W obiekcie zachowała się część oryginalnych maszyn i urządzeń młyńskich . Na ostatnim piętrze kolonia rozrodcza nietoperzy (karlik malutki) oraz innych gatunków.

Kościół w Dąbrówce

Budowę kościoła w Dąbrówce datuje się na około1300 r. Jest to kościół gotycki, salowy (kościół jedno nawowy, nawa zakończona jest prezbiterium), orientowany ( prezbiterium i ołtarz zwrócone są ku wschodowi, orient = wschód, w stronę, której ma nadejść Jezus Chrystus podczas drugiego przyjścia – paruzji. Wnętrze nakryte jest pozornym sklepieniem kolebkowym ( strop jest drewniany, odpowiednio wyprofilowany). Prezbiterium od dalszej części kościoła oddziela poprzeczna belka tęczowa. Gotyckie okna zatraciły swoje charakterystyczne cechy. W XIX wieku znacznie je powiększono. W kościele zachowały się trzy gotyckie wejścia zakończone ostrym łukiem.( do zakrystii, pod wieżą, w kruchcie).
Z historią kościoła i parafii wiążą się też smutne i tragiczne epizody związane z II wojną światową. Zamordowanie księdza Alojzego Ptacha na Księżych Górach pod Grudziądzem oraz wydarzenia, które rozegrały się między 1 a 2 września 1939. 1 września do południa wojska niemieckie zajęły wieś. Około godziny ruszyło polskie natarcie z okolic dworu w Annowie, którego celem było odbicie wsi. Polska piechota w walce w ręcz, na bagnety odbiła wieś. W tym czasie polscy strzelcy wyborowi obsadzili wieżę kościoła i prowadzili ostrzał w kierunku ukrywających się w lesie Niemców. W godzinach wieczornych (nocnych) na mocy rozkazu dowództwa polscy żołnierze wycofali się do Annowa aby przygotować się do planowanego dużego kontrataku, którego celem miało być wyparcie nieprzyjaciela za rzekę Osę. Na wieży kościoła pozostała jednak dziewięcioosobowa grupa snajperów i obserwatorów, do których nie dotarł rozkaz o wycofaniu się. Na widok zbliżających się Niemców podjęła z nimi walkę. Gdy broniący się w wieży zorientowali się w sytuacji pragnęli złożyć broń. Pierwsza trójka, która zeszła z wieży została przez Niemców zakuta bagnetami. Pozostała szóstka widząc co się stało rozerwała się granatami ręcznymi.
Po II wojnie światowej do dziś parafia w Dąbrówce Królewskiej jest centrum duchowym pobliskich wsi. Kościół pełni rolę nie tylko domu bożego ale także miejsca krzewiącego patriotyzm i skupiającego lokalną społeczność. Jest również cennym zabytkiem architektury, inspirującym artystów – poetów, malarzy a także chętnie odwiedzanym przez turystów z regionu.

Meandrująca Osa

Rzeka Osa była wzmiankowana w 1222 r. jako północna granica Ziemi Chełmińskiej, z Prusami.Jest ona silnie meandrującą. Jej długość na obszarze rezerwatu „Dolina Osy” obejmującego m.in. gminę Gruta wynosi wynosi około 14 km, a odcinek doliny, którą płynie  to około 11 km . Rzekę można podziwiać z drogi biegnącej z Gruty do Łasina lub jazu zastawkowego w Słupskim Młynie. Niedaleko niego przy drodze znajdują się dwa dęby „Adam” i „Ewa”, które zostały uznane za pomniki przyrody w 1954 r. Dęby mają około 25 m wysokości, a obwód pni w pierśnicy – 582 cm i 443 cm.

Grodzisko Starkenberg w Słupskim Młynie

Grodzisko Starkenberg w Słupskim Młynie.
Twierdza Starkenberg została wybudowana przez Krzyżaków w 1326 roku nad rzeką Osą. Składała się z dwóch części: grodu właściwego i obronnego podgrodzia. Grodzisko w Słupie miało całkowitą powierzchnię ok. 5200 metrów kwadratowych i zaliczało się pod tym względem do największych obiektów tego rodzaju w ziemi chełmińskiej. Centralnym obiektem grodziska był  duży, jednokondygnacyjny budynek usytuowany na żucie prostokąta (blockhaus). W wyniku badań archeologicznych pozyskano m.in. fragmentów średniowiecznych naczyń ceramicznych, kości zwierzęcych,  gwoździe, haki, skoble, zawiasy.

Kościół w Grucie

Kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP w Grucie. Po raz pierwszy wzmiankowany w dokumencie z 1282r. W trakcie wojen szwedzkich uległ znacznemu zniszczeniu, odnowiony w 1670 r. Z tego okresu pochodzi też wieża. Kościół gotycki, orientowany zbudowany z cegły o układzie wendyjskim na kamiennej podmurówce, jednonawowy. W prezbiterium sklepienie krzyżowo – żebrowe, w nawie pozorna kolebka. Wyposażeni kościoła późnobarokowe z 1 ćwierci XVIII wieku. Na szczególna uwagę zasługuje figura Matki Boskiej Tronującej z Dzieciątkiem z połowy XIII wieku (późnoromańska).
Z historią kościoła wiąże się legenda dotycząca pochodzenia nazwy miejscowości Gruta. Według przekazów miał on być zbudowany na miejscu groty, w której znajdowała się pogańska świątynia. W XVI w. w wyniku uszkodzeń kościoła miało ukazać się wejście do niej, które zostało zasypane.

Dwór w Boguszewie

Dwór w Boguszewie połączyć można z architekturą gdańsko-niderlandzką. Jego szczegóły architektoniczne i dekoracyjne określają go jako budowlę manierystyczną w północnej (niderlandzkiej) odmianie ( budowla masywna, wysokie dachy, oszczędna dekoracja, pozostawienie murów z surowej cegły, tworzenie efektu kolorystycznego przez otynkowanie niektórych partii). W swoim założeniu dwór nie jest budowlą jednolitą. Składa się z dwóch brył usytuowanych pod katem prostym. Jest budowlą na cokole z kamienia narzutowego z cegły o układzie na przemian kilku rzędów główek i wozówek, dwukondygnacjową, częściowo podpiwniczoną z pomieszczeniami mieszkalno-reprezentacyjnymi na piętrze. Budynek posiada surowe, gładkie, nietynkowane ściany zakończone wąskim, prostym gzymsem oraz otwory okienne o prostokątnym wykroju z zaokrągleniami górnych narożników lub zwieńczone łukiem odcinkowym o podwyższonej strzałce. Dwór posiadał nieistniejące już szczyty: południowo-wschodni i północno-zachodni, których wspólną cechą było ujęcie esownicami i zwieńczenie tympanonami. Pomiędzy nimi znajdowały się dachy siodłowe o równoległych do siebie kalenicach. Szczyt południowo-wschodni posiadał bogatą linię zarysu. Wąskie poziome wstęgi dzieliły go na trzy nierówne części, dwie niższe posiadały po dwa odcinkowe otwory zamknięte łukiem odcinkowym, część górna posiadała okrągły otwór. Wstęgi dzielące szczyt stanowiły część motywu dekoracyjnego, na który składał się układ wolut, esownic i wisiorów. Szczyt zwieńczony był tympanonem a jego brzegi posiadały bogato rozbudowany rysunek ślimacznic i koła. W celu zmniejszenia monotonii zastosowano nierówny podział horyzontalny półkoliste przesklepienie okien. Szczyt północno-zachodni był mniej ozdobny. Posiadał również charakter trójkąta lecz był bardziej linearny i zgeometryzowany . Podzielony był również na trzy części z prostokątnym otworem w dolnej. Jego zwieńczenie stanowił tympanon. Szczyt ograniczony był dwiema sterczynami , wychodzącymi z małego gzymsu.

Pałac w Mełnie

Pałac w Mełnie został wzniesiony przez rodzinę Bielerów i był on ich siedzibą rodową od 1830 do 1945 r. Pracę nad nim zapoczątkował Ludwik Bieler, dokończył w 1855 jego zięć Emil Bieler. Jest on budowlą dwukondygnacyjną w stylu eklektycznym, murowaną z cegły, otynkowaną i wysoko podpiwniczoną na kamiennymfundamencie. W południowo wschodnim narożniku widoczna jest ośmiobocznawieżyczka alkierzowa z neogotyckim sklepieniem wewnątrz .
Główne wejście flankowane jest pilastrami, nad którymi znajduje sięwitrażowe okno. Elewacja pałacu zwieńcza jest arkadowy gzymsem koronującym.
Od południa do pałacu przylega trójkondygnacyjna kwadratowa wieżawidokowa z zegarem i datą zakończenia budowy pałacu. W jego wnętrzach na szczególną uwałuje  zasługują sala balowa oraz malowidła przedstawiające zamki wzniesione w najbliższej okolicy pałacu. Autorem tych obrazów wykonanych w 1891 r. był  grudziądzki malarz Gustaw Brauning. Pałac usytuowany jest jednym z największych i najciekawszych parków w województwie kujawsko-pomorskim. Założony w stylu angielskim  zajmuje około 16 hektarów. Jego walory podnoszą trzy zbiorniki wodne oraz wiele drzew uznanych za pomniki przyrody m.in. 180 letnie buki, 350 letni dąb szypułkowy, lipy, cypryśniki błotne. W południowo-zachodniej części parku znajduje się cmentarz rodowy właścicieli Mełna – rodziny Bielerów.
12